Prethodni projekti

Projektni ciklus Ministarstva 2006 – 2010.

Regionalni i evropski aspekti integrativnih procesa u Srbiji: civilizacijske pretpostavke, stvarnost i izgledi za budućnost

Vreme trajanja projekta: 2006–2010.
Finansijer: Republika Srbija. Ministarstvo za nauku i tehnološki razvoj
Broj projekta: 149031
Rukovodilac projekta: dr Stjepan Gredelj
Asistent rukovodioca projekta: dr Predrag Milidrag

Predmet istraživanja su integrativni procesi u Srbiji i to u tri njihova glavna aspekta ispoljavanja.

Unutrašnji aspekti tih procesa obuhvataju reintegraciju (normalizaciju i rekonstrukciju) društva Srbije nakon perioda njegove devastacije u poslednjoj deceniji i po prošlog veka, a na temeljima tržišne privrede i uspostavljanja i jačanja demokratskih institucija.

Regionalni aspekti odnose se na procese integracije unutar regiona zapadnog Balkana, njegov uticaj na Srbiju i mesto Srbije u njemu, a evropski na procese i aktivnosti unutar Srbije koje su usmerene ka njenom članstvu u Evropskoj uniji. Naprotiv, usklađenost i komplementarnost navedenih aspekata i procesa unutar njih jesu pretpostavka harmoničnog razvoja prema budućim integracijama.

[su_expand more_text=“Opširnije…“]Predmet istraživanja biće proučavan iz dva komplementarna ugla: 1) Iz ugla društveno-civilizacijskih pretpostavki koje uključuju analizu društveno-istorijskih uslovljenosti koje određuju moguće obrasce integracija, kako onih koji procese integracija omogućavaju tako i onih koje se javljaju kao moguće prepreke i otpori; kritičku analizu temelja ideje o Evropi kao zajednici naroda, odnosno njenih teorijskih, političkih, ekonomskih i najširih društvenih pretpostavki; istraživanje ideja, sporova i kontroverzi u modernim teorijama društva o nadnacionalnim integracijama; eksplikaciju ideološke obrade ideje evropskih i regionalnih integracija (kosmopolitizam vs. nacionalizam); istraživanje uticaja evropskih ideja na našu društvenu teoriju, pre svega diskusija i disputa (pa i konflikata) oko konzervativnih i liberalnih koncepata integracije (homogenizacija i isključivanje vs. adaptacija i uključivanje); proučavanja elemenata nacionalne i tradicionalne dimenzije u evropskim integracijama i njihov odnos prema građanskoj dimenziji (građansko i državno vs. kulturnog i etničkog shvatanja); kritičko preispitivanje mogućnosti primene jednih ili drugih ideja na društvenu stvarnost Srbije; odnos prema bližoj i daljoj prošlosti u svetlu unutrašnje reintegracije i regionalnog povezivanja u oblasti duhovne proizvodnje; uticaj nerešenog statusa Kosova i Metohije na unutrašnju reintegraciju društva u Srbiji i njegovu demokratizaciju, s obzirom na njegov simbolički, kulturni, ekonomski i politički značaj; uticaj neizvesne budućnosti državne zajednice, odnosno moguće posledice osamostaljenja Srbije; odnos državnog suvereniteta, univerzalnih prava i procesa integracije (suverenitet, internacionalizam i intervencionizam); etička, kulturna i antropološka dimenzija političkih i tehnoloških procesa integracije Srbije; delovanje evropskih integracija kao momenta globalizacije; komparativnu analizu stanja u pojedinim oblastima društva u Srbiji, u regionu i u Evropskoj uniji; analizu stanja regionalne saradnje u procesima evropskih integracija. 2) Iz ugla analize i tumačenja sadašnjeg stanja procesa oživotvorenja evropskih standarda u kulturnoj, političkoj, pravnoj, ekonomskoj i ekološkoj sferi. – ispitivanje mogućnosti, spremnosti i opremljenosti različitih slojeva i društvenih grupa za podršku integracijama; položaj pripadnika manjinskih zajednica, nacionalnih, verskih, polnih i drugih; zakonski okviri i stvarnost stanja ljudskih prava u Srbiji; – problemi rodne ravnopravnosti; destrukcija, rekonstrukcija i „stvaranje“ elita (personalni i kulturni obrazac); mesto, uloga i funkcija univerziteta i nauke, kao nosilaca procesa društvenog razvoja i kulturnih integracija; posledice prethodne društvene dezintegracije kao otežavajući faktor rekonstrukcije i normalizacije društva; nosioci antiintegracionih revandikacija, njihova ideologija i uticaj; rešavanje problema izbeglica i raseljenih lica kao pretpostavka regionalne integracije. Dva smisla integrativnih procesa, „aktivni“ i „pasivni“, imaju neposredne posledice na unutrašnje procese u samoj zemlji i jesu conditio sine qua non transformacije svih segmenata društva u Srbiji, odnosno test pripremljenosti za adopciju i adaptaciju širih, sve univerzalnijih standarda koji važe u Evropskoj uniji, tim pre što značajni delovi užeg, zapadnobalkanskog okruženja već sada predstavljaju „evropsko“ okruženje Srbije ili su na pragu da to postanu, što je za Srbiju još dalek cilj. Otuda će precizno uočeni kapaciteti za uključivanje u ovakve regionalne integracije, koje su ipso facto i evropskog karaktera, biti i osoben pokazatelj (ne)spremnosti za ubrzano „socijalno učenje“ u jednoj zemlji koja, u priličnoj meri, kasni u temeljnom procesu tranzicije i društvene transformacije, te koja, na putu ka svom strateškom cilju integracije, mora ubrzano prelaziti sve međuetape. Cilj istraživanja jeste doprinos formulisanju društvene strategije priključenja Evropskoj uniji, u skladu sa ulogom i položajem Srbije u regionu i njenim unutrašnjim potencijalima i potrebama. Dotični cilj podrazumeva nekoliko međuetapa: – stvaranje naučne i komparativne osnove za nastavak integracionih procesa, s obzirom na zahteve predstojećeg Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju sa Evropskom unijom – istraživanje iskustava i posledica evropskih integracija u okruženju mogućnosti proširenja saradnje; ponude rešenja za lakšu unutrašnju integraciju društva, odnosno za prevazilaženje društvenih tenzija.

Filozofija i društvo 1/2006
Rezultati rada na projektu 2006–2009
[/su_expand]



Prosvećenost u evropskom, regionalnom i nacionalnom kontekstu: istorija i savremenost

Vreme trajanja projekta: 2006–2010.
Finansijer: Republika Srbija. Ministarstvo za nauku i tehnološki razvoj
Broj projekta: 149029
Rukovodilac projekta: dr Gordana Đerić

Neposredni podsticaj za izbor i formulisanje ove istraživačke teme predstavlja činjenica da u kulturnoj, naučnoj i političkoj javnosti ne postoji konsenzus kako o smislu i ulozi prosvetiteljske epohe u prošlosti, tako ni o značaju vrednosti prosvećenosti za savremenost i budućnost. I “prosvetiteljstvo”, kao vremenski ograničen segment nacionalne tradicije, i vrednosti “prosvećenosti” koje imaju trajniji, dijahroni status, danas su upitni i podložni kritičkoj revalorizaciji u širokom rasponu od radikalnog odbacivanja do odbrane i isticanja neophodnosti njihovog daljeg razvijanja i doslednog afirmisanja.

Problematični status prosvetiteljske tradicije i ideala prosvećenosti nije samo lokalna, nacionalna specifičnost, niti je ograničena isključivo na savremene filozofske, idejno-političke i kulturne sporove. Naprotiv, od samog istorijskog nastanka prosvetiteljstva može se pratiti snažna kritička, antiprosvetiteljska tradicija, u okviru koje su na različite načine osporavane osnovne programske vrednosti i ideali prosvećenosti – razum, sloboda i napredak. Imajući to u vidu, možemo tvrditi da sukob prosvetiteljske i antiprosvetiteljske tradicije predstavlja jedan od osnovnih sadržaja dvovekovnog razvoja evropskog mišljenja, te, stoga, jedan od centralnih predmeta istraživanja istorije filozofskih i političkih ideja.

Zato je rekonstrukcija i reinterpretacija sporova oko prosvetiteljstva i prosvećenosti trajni izazov za istoričare ideja. Ali, istraživanje sudbine “prosvetiteljskog projekta” i sporova o njemu nema samo istoriografski značaj jer je on nužni uslov razumevanja aktuelnih debata o “kraju moderne” i “postmodernom stanju”. I zbog toga istoriografska tematizacija prosvetiteljske tradicije – njene kompleksne unutrašnje dinamike i istorijskih oblika njene (samo)kritike – predstavlja put ka recepciji i oceni dometa savremenih pokušaja njene kritičke “dekonstrukcije” u različitim oblastima teorijskog i praktičnog diskursa.

[su_expand more_text=“Opširnije…“]Istraživanje se odvija u tri međusobno povezane ravni. Prva je najopštija i obuhvata tematizaciju prosvećenosti u evropskom istorijskom i savremenom kontekstu. U tom okviru istražuje se razvoj klasičnog prosvetiteljstva i oblika njegovog osporavanja unutar posebnih evropskih idejnih tradicija, zatim odnos prosvećenosti i moderne, kao i različitih savremenih („postmodernih“) strategija kritike prosvećenosti. S obzirom na uticaj nemačke kulture na recepciju ideja i ideala prosvećenosti u jugoistočnoj Evropi i u Srbiji, posebna pažnja posvećena je istraživanju karakteristika nemačkog prosvetiteljstva i idejno-političkih formi njegovog osporavanja. Drugi, uži okvir istraživanja, usmeren je na problematizaciju prosvećenosti tumačene u sociološko-politikološkom ključu „modernizacije“ i „evropeizacije“ istočnih i jugoistočnih „perifernih“ društava. Istraživanja procesa sekularizacije i otpora na koje oni nailaze, nastanka i formiranja nacija, uloge prosvećenih elita i njihovog odnosa prema tradiciji, te formulacija „posebnih puteva razvoja“ u ovim društvima – predstavljaju teorijsku i istorijsku pozadinu bavljenja trećom tematskom celinom u čijem središtu je „srpski slučaj“. Stoga je u trećoj, najužoj ravni, istraživanje usredsređeno na interpretaciju recepcije i značaja prosvetiteljstva u istorijskom, kulturnom i političkom razvoju Srbije, kao i na analizu statusa koji vrednosti prosvećenosti imaju u savremenom srpskom društvu. Iako predloženi projekat obuhvata istraživanje dugog vremenskog perioda (18-20. vek), on je prevashodno usmeren na problematizovanje odnosa „istorije“ i „savremenosti“, pa je njegovo saznajno težište pomereno iz istorijsko-filozofske sfere ka razumevanju i tumačenju živih i otvorenih problema današnjice. Naznačeni tematski okvir (analiza i interpretacija dinamike razvoja ideja prosvećenosti i njihovih osporavanja u evropskom, balkanskom i nacionalnom okviru, od sredine 18. veka do danas) pretpostavlja multidisciplinarni pristup predmetu istraživanja. Projektnoj temi pristupa se iz šire perspektive kojom su obuhvaćena filozofska, istorijska, sociološka, antropološka i politikološka istraživanja prosvećenosti u evropskoj istoriji i savremenosti, ali i istraživanja recepcije evropske (anti)prosvetiteljske tradicije u balkanskim društvima iz perspektive ovih disciplina. Stoga rezultate realizacije projekta možemo svrstati u tri različite grupe. Prva grupa obuhvata radove koji tematizuju klasično prosvetiteljstvo i načine njegovog osporavanja u okviru posebnih evropskih idejnih tradicija, odnos prosvećenosti i moderne, kao i različite savremene („postmoderne“) strategije kritike prosvećenosti. Druga grupa obuhvata rezultate užih – socioloških, politikoloških, istorijskih i antropoloških – istraživanja recepcije prosvećenosti u istočnim i jugoistočnim „perifernim“ društvima Evrope. Treća grupa rezultata odnosi se na najuže definisani predmet istraživanja – prosvećenost u Srbiji – kako u nacionalnoj istoriji, tako i u savremenosti. U realizaciji istraživanja angažovani su dr Dušan Bošković, mr Predrag Krstić, dr Aleksandar Molnar, dr Slobodan Naumović, mr Aleksandar Nikitović, dr Mile Savić i dr Ivana Spasić. Osim ovih istraživača koji uživaju finansijsku podršku Ministarstva nauke, na projektu sarađuju i Ivan Milenković i Zoran Obrenović. U periodu 2006-2008 projektom je rukovodio dr Milan Subotić, a od 1. januara 2008. projektom rukovodi dr Gordana Đerić. Radovi nastali u okviru ovog projekta treba da doprinesu boljem razumevanju evropske idejne i političke tradicije, sagledavanju recepcije te tradicije u regionalnom i nacionalnom kontekstu i, naposletku, preispitivanju nacionalne kulturne i političke prošlosti na osnovu koje bi bio olakšan racionalan odnos prema problemima i izazovima savremenosti.

Filozofija i društvo 1/2006
Rezultati rada na projektu 2006–2009.

[/su_expand]